OLERKI DEBEKATUA NAFARROAN

BALEA ETA BATELA

EMIGRATU ZUEN AHOTSA

URKABE

Hizkuntza hiltzear dagoela diozunean
Sua itzaltzen ari dela diozunean bezala diozu
Hizkuntza hiltzear dagoela diodanean
Bildotsa hiltzear dagoela diodanean bezala diot
Alabaina, sua berez itzaltzen da
Bildotsa, berriz,
Iskariote batek saldu
Pilato batek bidegabekeriaz gurutziltzatu
Eta Longino borrero batek Hil egiten du

EMIGRATU ZUEN AHOTSA

Ihesean balebiltza bezala
enara iragankorrak
hizkuntzik gabeko Babel isil baten antzera
itsasorantz doaz hegalaldian
hodeien artean

Michel Labéguerie eta Juan de Beriain euskararen enarei

Nire arbasoen hizkuntzan idazten dut eliz barruti honen mintzaira nagusia delako —edo hobeki erran, zelako— eta nire asaba zaharrek honako hizpide honen zenbait ataletan aurkako iritziak izan zitzaketen arren eta hiztegiaren aldetik bertze zenbait hitz ez ulertu edota haiek erabiltzen zituzten hitz anitz galdu edo ahantzi eta ele eder haiek ulertzerik eta erabiltzerik ez dudan arren, Erresuma honen Hiri buruzagian ibiltzen zen hizkera berean idatzi nahi izan dut, ur handiko urak iragankorrak diren arren ur handiaren berberaren urak baitira, hizkuntza hau baitzen hedatuenik eta zabalenik erreinu osoan, gure herri ttipi eta handi guztietan zailtasunik gabe ulertzen zen bakarra.

Gaur egun, gureari hizkuntz "gutxiagotua" deritza. Etxekoneko, aldameneko eta auzokoen mintzamoldeak irentsi gaitu. Bestalde, gure hizkuntza benetan demokratikoa da zeren ulertzen ez duenak dakienari galdetzen ahal baitio eta ulertzen ez duenak, fitsik ere ulertzen ez duenak, ez badu galdetu nahi eta ez bazaio axola eta berdin badio, orduan hizkuntza gutxiets dezake inork erantzungo ez diolako, inor gutxik dakien eta hiltzeko zorian dagoen hizkuntza bitxi bat bai baita. Ongi bada, laburbilduz, behin baino gehiagotan hitz batzuk kentzen eta beste batzuk gaineratzen aritzen naiz nire olerkiok distiratsuagoak egitearren. Baina batzuetan, denbora galtzen ari naizelako uste garbia daukat. Agian, gordeleku on batera ihes eginen dut. Mendiak atzean utzi eta mariñela izango naiz.

Kristalezko etxe batean bizi naiz. Oso polita da, baina hauskorra ere bai, ametsak bezala. Orduan, Pitxitxi gatuaren aterpe goxoa datorkit burura, itsasoz beste aldera dago eta bertan sagutxoak pakean bizi dira. Munduan, beste asko bezala, milaka katu ezagutu ditut. Bat-bederak bere hizkuntza du, hizkuntza berekiak, arrotzak gehienetan, zurea bezalakoak. Kordoka dauden eta kili-kolo bizi diren ahorik gabeko katuak dituzu horiek.

Nire maletatxoa hartu eta atea itxi dut itsasora bainoa. Nire ahotsa ixilarazi dute, baina balea da, ura zurrutaka botatzen du bizkarreko hoditik. Dena saldu dut, nuen guztia, eta zernahi den gerta, banoa ustekabearen aldera. Batela zain dago. Nora eramango nau?

BALEA ETA BATELA

Zilarrezko iltzerik ez du nire paperezko ontziak
Elkarri gaizki loturiko ohol xumezko intxaur oskola bera
Zirrikituetatik ur pixka bat sartzen da
Noizbehinka gehiago
Baina ez naiz beldurtzen, eguzki maitakorra dugu
Ohiturik nago eta Itsaso Beltzetik beltzenetarako beltzean
Jendez gainezka, giza enbor metaren artean
Haize hezeak, itsas gesala bi ezpainetan, inurriturik
Branka izugarria gerta lekioke nornahiri
Niri izan ezik, ai eroa, eta igerian ere ez dakit!
Baneki ere, egiaz, zer axola?
Txoria banintz xederan eroriko bainintzen
Balea izaki eta
Urak puztuko dituen gorpu itoen sarearen marroan
Itsas ertzera hel banendi ere, atxilo hartu eta
Ziegaren argi dardartiaren hotz gelatuaren miraz
Kolpez hil ninteke oraino kostaldeko kaserna batean

PARKEKO KALEARGIKO KATUAK

Itsasaldi luzea izan da, baina dagoeneko hemen nago. Orain katu bilakatu naiz. Kamioi baten barruan bidaiatu ondoren, nire lagun Pitxitxi katuak, herrikide eta ni bezalako joale emigratua denak, lekutxo bat egin dit bere katazuloan. Ama, kolore, era eta herri askotako katu ugari bizi gara hemen, satarte berean. Egoera jostagarri litzateke, leku faltak sortzen duen deserotasunarengatik eta mehartasunari datxekion hornidura metaforikoen gabeziarengatik izango ez balitz. Ez dago deus, ez eta apaindurarik txikiena ere.

Katuaren etxean eguneroko ogiaz arduratzen gara soilik; eta, jakina, egunez mukizapiak saltzeaz eta gauez, oheratzeko orduan, lagun guztiak elkartzeaz ere bai. Lasai asko esan genezake ahots ahaztuen nazioarteko biltzar txiki bat osatzen dugula. Inor ez da hemengoa, alegia, koordenada honetakoa, latitude honetakoa, paralelo honetakoa. Hangoak gara gu. Hantarrak. Han da gure herria. Handik gatoz. Beste babeslekuetatik, beste mundu urrun eta hurbil batzuetatik, laidoturiko eta irainduriko beste hizkuntz etxeko, jatorrizko eta arrotzetatik. Gure gurasoek hain eztiki eta maitakorki xuxurlatzen zizkiguten hitz horietatikoak gara gu. Babel da nire etxe berria eta nire hizkuntza zaharra zarpa zikinen ikurrina.

Ero naizela diote, ero garbi, neure buruarekin ozenki hitz egiten dudalako hiriko kaleetan barna. Ni bezalakoa da mutua: begiez hitz egiten duen arren ez dio inork aditzen. Gaur hiria ezagutu dut eta bere teilatu gorrietan itzulinguruka ibili naiz. Parkera iritsi naizenerako oso berandu zen eta katuak menderatu zituen printzearen harrizko irudiaren kaskora igo naiz eta munduaren goiko punta honetatik gainerako mutuak ikusi ahal izan ditut. Batzuk hemengoak ziren sortzez, besteak honera etorriak, baina denak zeuden ni baino okerrago. Hori da egia. Halaber, argi eta garbi nabaritu dut nola, elurra baino zuriago, Katu Handiaren menpeko katukideek botila berde bitxi batzuk —urkin sukoiz eta lurrinberaz beteak— eta supiztekoak zerabiltzaten, zapi-zapi, miz-miz, haien esku gazteetan. Parkeko kaleargiaren azpian bizi diren katuen marraka isiltzera zetozen.

Pitxitxi antzeko katuak dira gureak, ikatza bezain beltz, baina etxerik gabekoak, miau-miau mehe-meheak eri txikien antzekoak, sardin gabeko miau-miau finenak. Beste hainbat erasoren zauriak nabaritzen dira katu zaharren azal larrutuetan. Haien aurrean erreketariak mintzatu zaizkie: "Hemen ez dago beste maurik, gurea baizik. Suaren jabeon hitza. Gurea da legezko mau bakarra".

PARKEKO BANKUKO SUA

Ez
Ez dute
Ez lili zuririk
Ez aztarnarik antzemango
Garrak harturik den zeure etzaleku bankuan
Atzo arte zure ohea zena
Atzo arte zure ahotsaren ipar orratz migratua zena
Izanen da gaur, zure gorpuarekin batera, suarentzako sua
Eta inoiz itzali gabe
Beti pizturik dagoen sasi goria bilakatua
Herriari irazekiko dio eta bazterrak erreko ditu
Herriaren beraren ahoan hitzak bizirik dirauen artean

ORREAGA BALADA / ARTURO CAMPION

I.— Gaberdia dá. Errege Carlomano Espinal-en dago bere ekerzitoarequin. Ceru illunean ez da ageri ez illargui, tá ez izarric; urrútira su-gar andiac distiatzen dute menditartean; Frantsesac cantatzen ari dira errian; Altabizcarco inguruetan senti oi dirá otsoaren izugarrizko marruac, eta Euscaldunac zorrozten dituzte bitartean beren dardo ta aizcorac Ibañetaco aitz eta arrietan.

II.— Larritazun edo antsiarequin Carlomanoc ezin du loa bereganatu; oyaren ondoan bere pagecho batec iracurtzen du amoriozco condaira bat; urrutichiago, Roldan indartsuac garbitzen du bere Durandarte ezpat famatsua, eta Turpin arzepizpicu onac errezaten dio Jaincoaren Ama santubari.

III.— Pagecho neria, —dió Erregue Carlomanoc— cer dá gabazco isilltasuna austen duen ots ori?—Jauna, —erantzuten dio pageac;— Iratico, itsasoa bañon aundiyagoco basoaren ostoac dira, aiziac muguitubac. Ah! gaste maitia, eriotzaren deadarra diruri, eta nere biotza beldur dá.

IV.— Gaba oso illuna dá.— Ez illarguic, ez izarric agueri dá cerubetan; urrutirá su-gar andiac diztiatzen dute menditartean; Frantsesac lo daude Espinalen; Altabizcarco inguruetan otsuac marruaz dira, eta Euscaldunac zorrozten dituzte beren dardo ta aizcorac Ibañetaco aitzetan.

V.— Cer dá ots ori? —galdetzen du berriro Carlomanoc, eta pageac, errendituba loaz, eranzuten ez dio. —Jauna,— dió Roldan indartsuac; mendico ujola dá, Andresaroren ardidiaren beadia. —Intziri bat diruri, —erantzuten du Errege Frantsesac. —Eguia dá, Jauna, dió Roldanec; —erri onec negar eguiten dú gugaz oroitzen danean.

VI.— Larritazunarequin Carlomanoc ezin dú loa bereganatú; lur eta ceruac arguigabe daude; otsoac ai dira marruaz Altabizcarren; Euscaldunaren aizcorac eta dardoac diztiatzen dute Ibañetaco aritztartean.

VII.— Ah! —suspiratzen du Carlomanoc. —Ezin loa nereganatu det; sucarrac erretzen nau. Cer dá ots ori? —Eta Roldanec, loari errendituba, erantzun ez cion. —Jauna, —dió Turpin onac, —errezatu zazu nerequin. Abarrots au Euscal-Errico alayua dá, eta gaür dá gure aomenaren azqueneco eguna.

VIII.— Eguzguiac arguitzen ditu mendiac. Garaitua Carlomanoc igues dijoa, "bere luma belz, ta bere capa gorriarekin." Ume ta andreac, dantzan dira pozquidaz beteric, Ibañetan. Erbesteric ez dá Euscal-errian, eta menditarren deadar ta pozezco irrintziac eltzen dirá cerubetarano.

Iruñan, 1877-garren urteko Abenduan

ERESI

Aineza gal bizia goiz batez
iskilludun, ixil eta zutik
guduz hilda lur zâr honen maitez
mendietan, etsaien eskutik.

Aininderor gaztaroan, nerau
ikurrinik et' ikurrik gabe,
ezpainetan othoitzik ez, birau-
itzalik ez, baikor, ez herabe.

Ainitza gal hats, arima, odol
heuretako, nire jainko eidol
maitea, Lur!, mendi-gudu baten,

eguzkiek, inguruz inguru,
ene soin haur berriz sor haiduru,
hiretan lo, garrez jo lezaten.

Jean Mirande

GOGO LOTIA

Gogo lotia, esna zaite, erne begira
Bizitz au iges doaiela,
Eriotza ixil-ixilik datorrela.
Laister doaie poz-aldia,
Esnatzean min dario,
Norinahi lêna, oraiña baiño
Obe dela derizkio.

Bertango bapatean amaitzen da ta,
Gogoetan zûr geralarik,
Etorkizuna uste zagun igarorik.
Ez itxulaztu gerokoak luzaro
Luzarogo liraukenean;
Orok igaro bear dute
Ein berean.

Ibai dira bizitzak, badoazi
Itsaso dan eriotzera:
Ara doa jabego guzi
zuzen-zuzen itotzera.

DEIA

Lendik zetorrenan deia:
-- "Aizak, iii..."

Burua ikasketan
nastua niñan.
Aren otsa, kezketan
galdua unan.

Urrutitik berriro:
-- "Aizak, iii..."

Etxean opor-aldiak
poza zerionan.
Udaldia, itxasoa,
mendia nizkiñan.

Berriro urbillago:
-- "Emen ni!..."

Xabier Lizardi

EMIGRATU ZUEN AHOTSA

HERRITIK ATZERRIRA JOALEA

Ihesean balebiltza bezala
enara iragankorrak
hizkuntzik gabeko Babel isil baten antzera
itsasorantz doaz hegalaldian
hodeien artean

JUAN DE BERIAIN

Nire arbasoen hizkuntzan idazten dut eliz barruti honen mintzaira nagusia izan eta ederrena delako, zenbait ele berezi baitu, anitz galdu edo ahantzi diren arren. Erresuma honen hiri buruzagian ibiltzen den hizkera dut gogoko, uhaitzeko ur iragankorren antzerakoa baita, etorkina eta joailea, hemen beti dagoena, hedatuenik eta zabalduenik, beti zahar eta beti gazte, aldaketa etengabean, gure herri ttipi eta handi guztietan zailtasunik gabe entelegatzen edo konprenitzen den bakarra.

HIZKUNTZA GUTXIAGOTUA

Gaur egun, gureari hizkuntz "gutxiagotua" deritza. Etxekoneko, aldameneko eta auzokoen mintzamoldeak irentsi gaitu. Gurea ulertu ez baina ulertu nahi duenak dakienari galde egiten ahal dio eta ulertuko du, denok berea ulertzen baitugu, baina ulertzen ez duenak, fitsik ere ulertzen ez duenak, ez badu ulertu nahi zer egiterik ez dago eta, makurrena dena, berean aritzera behartzen ahal gaitu, denok berea ulertzen baitugu, euskaraz aritzea euskararik ez dakien baten aitzinean heziketa txarra erakusten baitu. Eta gure hizkuntza desagertzen ari da heziketa onari esker. Bertzearena ulertzen saiatu beharrean, galderak eginez eta interesa erakutsiz bere hurkoa errespetatzen aritu beharrean, azkon edo gezi pozoindu bat jaurtikitzen ahal digu, bihotzera jaurtiki ere, eta gure mintzaira gustuko duela erranen diezaguke –kasurik hoberenean–, baina, mesedez, erdaraz aritzeko deus ere ez baitu konprenitzen, ez entelegatzen. Orduan, hitz onez, ageriko minik egin gabe, hizkuntza gutxiagotzen eta gutxiesten ari da, euskararen aurka ez baitu deus ere erran baina bai aditzera eman, ezpainak itxita; izan ere, gurea nehor gutxik dakien eta hilko balitz deus ere galduko ez zen hizkuntza bitxi bat dela erran du elerik gabe.

MENDIA UTZI ZUEN HIZKUNTZA

Agian, gordeleku on batera ihes eginen du euskarak, Pirinioko hizkuntza zenak –Aran haraneraino eta Bordeleraino hedatzen zena bera–, baina, jakin ezazue gordeleku gutxi gelditzen direla, Zuberoan, Nafarroa Garaian, Araba herrian eta bertze anitz lekhutan euskara ahul dago, mendiak atzean utzi eta mariñela bilakatzen ari zaigu... Nora joateko ordea?

MICHEL LABEGUERIE

Kristalezko etxe batean bizi naiz. Oso polita da, baina hauskorra, ametsak bezala. Orduan, Pitxitxi gatuaren aterpe goxoa datorkit burura, itsasoz bertzaldera dago eta bertan sagutxoak pakean bizi dira. Munduan, beste asko bezala, milaka katu ezagutu ditut. Bat-bederak bere hizkuntza du, hizkuntza berekiak, arrotzak gehienetan, zurea bezalakoak. Kordoka dauden eta kili-kolo bizi diren ahorik gabeko katuak dituzu horiek.

BALEA ETA BATELA

Balea

Nire maletatxoa hartu eta atea itxi dut itsasora bainoa. Nire ahotsa ixilarazi dute, baina balea naiz, ura zurrutaka botatzen dut bizkarreko hoditik. Dena saldu dut, nuen guztia, eta zernahi den gerta, banoa ustekabearen aldera. Batela zain dago. Nora eramango ote nau ordea?

Batela

Zilarrezko iltzerik ez du nire paperezko ontziak
Elkarri gaizki loturiko ohol xumezko intxaur oskola bera

Zirrikituetatik ur pixka bat sartzen da
Noizbehinka gehiago
Baina ez naiz beldurtzen, eguzki maitakorra dugu
Ohiturik nago eta Itsaso Beltzetik beltzenetarako beltzean

Jendez gainezka, giza enbor metaren artean
Haize hezeak, itsas gesala bi ezpainetan, inurriturik
Branka izugarria gerta lekioke nornahiri
Niri izan ezik, ero garbia, eta igerian ere ez dakit!

Baneki ere, egiaz, zer axola?
Txoria banintz xederan eroriko nintzen, ziurrena,
Balea izaki eta
Urak puztuko dituen gorpu itoen sarearen marroan

Itsas ertzera hel banendi ere, atxilo hartu eta
Ziega baten argi dardartiaren karroinaren miraz
Kolpez hil ninteke oraino kostaldeko kaserna batean

JOALEEN ITSASALDIA ETORKINEN ALDERA

Itsasaldi luzea izan da, baina dagoeneko hemen nago. Orain katu bilakatu naiz. Txakurrengandik ihesi. Kamioi baten barruan bidaiatu ondoren, nire lagun Pitxitxi katuak, herrikide eta ni bezalako joale emigratua denak, lekutxo bat egin dit bere katazuloan. Kolore, era, ama eta herri askotako katu ugari bizi gara hemen, satarte berean. Babelgo dorrean. Hemen hizkuntza guztiak dira “gutxiagotuak” leku gutxi dugulakotz, dena txikiagotzen baita. Egoera jostagarria, dibertigarria, izan litzateke, leku faltak eta egunero ogia bilatu beharrak sortzen duten deserotasunarengatik ez balitz. Alegia, mehartasunari datxekion hornidura metaforikoen gabeziarengatik. Ez dago deus, ez eta apaindurarik txikiena ere. Baliabide estilistikorik ere ez. Sinestesia txikienarik ere ez. Deus ere ez dago ihesean dabilen hizkuntza katu batentzat. Ezta hizkuntza poetikorik ere.

ESKUARA, ESKUALDUNEN IKURRIÑA

Erran bezala, katuaren etxean eguneroko ogiaz arduratzen gara soilik: egunez mukizapiak saltzeaz eta gauez, oheratzeko orduan, gure ohea berotzen duen laguna ohatzetik botatzeaz. Lasai asko erran genezake ahots ahaztuen nazioarteko biltzar txikia osatzen dugula. Koordenada honetakoak gara, latitude honetakoak, paralelo honetakoak. Hemengoak gara gu. “Hementarrak”. Hemen da gure herria. Hemendik gatoz. Bertze babeslekuetatik, bertze mundu urrun eta hurbil batzuetatik, laidoturiko eta irainduriko bertze hizkuntza etxeko, jatorrizko eta arrotzetatik. Eta honera goaz. Gure gurasoek hain eztiki eta maitakorki xuxurlatzen zizkiguten hitz horietatikoak gara gu. Babel da nire etxe berria eta nire hizkuntza zaharra zarpazikinen ikurriña.

TXAKURRA ETA HONTZA

Txakur bat ikusi dut erdaraz zaunka egiten. Au-au adausi egin beharrean, ouaf edo wouf edo guau edo nik zer dakita erraten zuen. Nik ez dut ez miau, ez eta miaou ere erraten. Garbizalea naiz. Mau egiten dut marraka txakurren aurrean. Hemengoa naiz, hemengo hizkera da nirea. Ez dut, ez, txakurrera makurtu nahi, katuera dut gogoko. Halere, ero naizela diote, zoroa, neure buruarekin ozenki hitz egiten dudalako hiriko kaleetan eta zabortegietan barna. Katu euskaldun bakarra bainaiz. Baina ni bezalakoa da hontza: begiez hitz egiten duen arren ez dio inork ere ulertzen, ez aditzen. Eta ezin garbiago mintzatu zaigu, non Bereterretxen odoletik zikindutako ator guztien orbanak zuri-zuri geldituko baitziren hitz hauek erabiliz gero. Bukata ederra.

TEILATU GORRIAK ETA PRINTZE ZORIONTSUA

Gaur hiria ezagutu dut eta bere teilatu gorrietan itzulinguruka ibili naiz. Parkera iritsi naizenerako oso berandu zen eta katuak menderatu zituen printzearen harrizko irudiaren kaskora igo naiz eta munduaren goiko punta honetatik gainerako mutuak, azken hiztunak, ikusi ahal izan ditut baratxe-baratxe. Batzuk hemengoak ziren sortzez, bertzeak, ni bezala, itsasoz haraindiko auzune urrunetatik honera etorriak, baina den-denak zeuden ni baino okerrago, ni baino gutxiagotuak. Hori da egia. Kemena falta zitzaien, adorea. Arrain hezurrak lapurtzeko gogorik gabe, bereari eusteko indarrik gabe. Eta maite izan ditut orduan minutu pare batez.

PARKEKO KALEARGIKO KATUAK

Halaber, argi eta garbi ikusi dut nola bazetozen, elurra baino zuriagoak, katu gazte buztan ongi apaindutako batzuk. Botila berde bitxi batzuk –urkin sukoiz eta lurrinberaz beteak– eta supiztekoak zerabiltzaten, zapi-zapi, miz-miz, haien esku gazteetan. Parkeko kaleargiaren azpian bizi diren katuen marraka isiltzera zetozen. Pitxitxi antzeko katuak dira gureak, ikatza bezain beltz, baina etxerik gabekoak, miau-miau mehe-meheak eri txikien antzekoak, sardin gabeko miau-miau finenak. Bertze hainbat erasoren zauriak nabaritzen dira katu zaharren azal larrutuetan. Haien aurrean erreketariak mintzatu zaizkie: "Hemen ez dago beste maurik, gurea baizik. Gurea da legezko mau bakarra. Herri hau da gurea; ez da zuentzat lekurik. Euskaraz mintzatu nahi bazarete, zoazte Euskal Herrira!". Honezkero euskararik gabeko Euskal Herrian egonen ez baikinen bezala. Edota, bertzenaz, Euskal Herri euskaraduna non dagoen jakinen bagenu bezala. Agian, herri honetan, bai; ondokoan, ez. Agian geure buruetan baizik ez dago. Printze zoriontsuaren burutik jeitsi, eta errausketa labera noa.

PARKEKO ERRAUSKETA LABEA

Ez
Ez dute
Ez lili zuririk
Ez aztarnarik antzemango
Garrak harturik den zeure etzaleku bankuan
Atzo arte zure ohea zena
Atzo arte zure ahotsaren ipar orratz migratua zena
Izanen da gaur, zure gorpuarekin batera, suarentzako sua
Eta inoiz itzali gabe
Beti pizturik dagoen sasi goria bilakatua
Herriari irazekiko dio eta bazterrak erreko ditu
Herriaren beraren ahoan hitzak bizirik dirauen artean

EUSKARAREN URKABEA (epilogo modura)

Hizkuntza hiltzear dagoela diozunean
Sutondoko suaren garra itzaltzen ariko balitz bezala diozu
Hizkuntza hiltzear dagoela diodanean
Bildotsa hiltzen ariko balitz bezala diot
Alabaina, beheko sua berez itzaltzen da
Bildotsa, berriz,
Iskariote batek saldu
Pilato batek bidegabekeriaz gurutziltzatu
Eta Longino borrero batek hil egiten du

Juankar LOPEZ-MUGARTZA

BRODATZEN ARI NINTZEN

Brodatzen ari nintzen, ene salan jarririk;
Aire bat entzun nuen itsasoko aldetik;
Itsasoko aldetik, untzian kantaturik.

Brodatzea utzirik, gan nintzen amagana;
Hean jaliko nintzen gibeleko leihora,
Gibeleko leihora, itsasoko aldera?

Bai, habil, haurra, habil, erron Kapitainari
Jin dadin afaitera, hantxet deskantsatzera,

Jaun Kapitaina, amak igortzen nau zugana
Jin zaiten afaitera, hantxet deskantsatzera,
Hantxet deskantsatzera, salaren ikustera.

Andre xarmanta, hori ezin ditekena
Iphar haizea dugu, gan behar dut aintzina,
Ezin ilkia baitut, hauxe da ene pena.

Andre gazte xarmanta zu sar zaite untzira,
Han emaiten diote lo belharra papora
Eta untzi handian lo dago gaixo haurra.

Jaun Kapitaina, nora deramazu zuk haurra?
Zaluxko itzulazu hartu duzun lekura,
Hartu duzun lekura, aita-amen gortera!

Nere marinel ona, hedazak, heda bela!
Bethi nahi nuena jina zaitak aldera!
Ez duk hain usu jiten zoriona eskura!

Jaun Kapitaina, nora ekarri nauzu huna?
Zalu itzul nezazu hartu nauzun lekura.
Hartu nauzun lekura, aita-amen gortera.

Andre gazte xarmanta, hori ezin egina.
Hiru ehun lekhutan juanak gira aintzina...
Ene meneko zira, orain duzu orena...

Andre gazte xarmantak hor hartzen du ezpata
Bihotzetik sartzen-ta, hila doa lurrera!
Aldiz, haren arima hegaldaka zerura!

Nere Kapitain Jauna, hauxe duzu malurra!
Nere marinel ona, norat aurthiki haurra?
Norat aurthiki haurra? Hortxet itsas zolara!

Hiru ehun lekhutan dago itsas-leihorra:
Oi Ama Anderea, so egizu leihora...
Zure alaba gaixoa, uhinak derabila.

Lapurdiko olerki herrikoia

BALEA ETA BATELA

Zilarrezko iltzerik ez du nire paperezko ontziak
Elkarri gaizki loturiko ohol xumezko intxaur oskola bera

Zirrikituetatik ur pixka bat sartzen da
Noizbehinka gehiago
Baina ez naiz beldurtzen, eguzki maitakorra dugu
Ohiturik nago eta Itsaso Beltzetik beltzenagoetarako beltzean

Jendez gainezka, giza enbor metaren artean
Haize hezeak, itsas gesala bi ezpainetan, inurriturik
Branka izugarria gerta lekioke nornahiri
Niri izan ezik, ai eroa, eta igerian ere ez dakit!

Baneki ere, egiaz, zer axola?
Txoria banintz xederan eroriko bainintzen
Balea izaki eta

Urak puztuko dituen gorpu itoen sarearen marroan
Itsas ertzera hel banendi ere, atxilo hartu eta
Ziegaren argi dardartiaren hotz gelatuaren miraz
Kolpez hil ninteke oraino kostaldeko kaserna batean

THE VOICE THAT EMIGRATED

As if they were escaping
The wandering swallows
Are like a quiet Babel without language
They go towards the sea
Flying among clouds

To Juan de Beriain and Michel Labéguerie
swallows of the Basque language

The Scaffold

When you say that language is dying
It is as if you said that fire is being extinguished
When I say that language is dying
It is as if I said that the lamb is dying

But fire is extinguished naturally, by itself
And the lamb, nevertheless, is sold by a Judas
It is crucified unjustly by a Pilate
And a Longinos hangman kills it

The Voice that Emigrated

I write in the language of my ancestors, because that is, or better said, was the language of this bishopric, and even though my forbears may not agree about different aspects of these lectures, although I use some words that they did not at the time and other words they used are already lost and I do not know them, I write in the language that was spoken in the Head of this Kingdom, which was the majority language in our territory and the only one that was understood in all our towns.

Nowadays, this is called a"minority" language.

Our neighbour’s language has swallowed us. But our language is democratically very deep because if somebody does not understand it, they can ask someone who knows and if they do not understand absolutely anything at all and they do not want to ask a person who knows, they can forget it because it is a language that nobody uses, a language that is dying. Well, to be brief, sometimes I cut and add new words to make these poems brighter and more understandable. But sometimes I think that I am just wasting my time.

Perhaps, I will hide away. I will leave in the mountains and I will become a sailor.


The Whale and the Boat

I live in a glass house. It is very pretty but fragile, just like dreams. Then I think about the cozy shelter that Pitxitxi the cat owns beyond the sea and where all mice live peacefully.

I have met thousands of cats in the world, each speaking its own language, a foreign language like yours. They are usually mouthless cats, living in borrowed time in an unstable way.

I take my small suitcase and I close the door heading for the sea. My voice will never be silenced. It is a whale which throws water through its backhole. The boat is waiting for me. Where will it lead me to?

My paper boat does not have silver nails
It is a nutshell, a pile of logs badly tied
Through the cracks a little water leaks
Sometimes more than a little
But I am not scared, we have a wonderful sun
I am used to sailing in a voyage of blackness from the Black Sea to blacker seas
There are too many people, among the mass of human trunks
Numb by the humid wind blowing and with marine salt in my lips,
The prow can frighten anyone
But me, oh, how crazy! I cannot even swim!
If I could, really, what would that matter?
If I were a bird I would fall into the snare
If a whale,
In the net trap of the drowned bodies that water swells
If I reached the shore I would be arrested and
With the admiration of the shaky and freezing light of the prison cell
I could still be beaten to death in some barracks on the coast

The Cats of the Lamppost in the Park

The crossing has been long but I am already here. Now I have become a cat. After travelling inside a truck, my friend Pitxitxi —a cat from my own town, and an immigrant, like me—, has offered me a place in its cathole. We are several cats of different furs and origins living in the same mousehole. This circumstance would be amusing if it was not for the lack of metaphoric adornment it supposes and the discomfort it generates. There is nothing, not even a simple decoration.

In the cat’s home you only need to worry about the daily stuff, about selling handkerchiefs and gathering at night before going to bed. We could say that it is a small international conference of forgotten voices. Nobody is really from here, from these coordinates, from these latitudes, from these parallels. We are from there. There is our hometown. We come from other shelters, other worlds, both near and far, from other denigrated languages, both vernacular and foreign. We come from other voices that our parents would sweetly whisper to us. Babel is my new house and my language, the flag of society’s outcasts.

They say I am mad, raving mad, because I walk the streets speaking aloud to myself. I am like a dumb one who, despite speaking with his glance, nobody listens to. Today I visited the city and its red tile roofs. When I reached the park it was late and I climbed to the top of the statue of the prince warrior who defeated the cats, and I saw other dumb people, natives and immigrants, and they were in a worse situation than mine. This is the truth.

I have also seen how the young subjects of the great snow-white cat felinely carried lighters and bottles full of volatile and flammable liquid in their hands. They went to silence the miaows of the cats that live under the lamppost of the park. Cats like Pitxitxi, pitchblack, but homeless, mew-mews as thin as little fingers, skinny mew-mews without sardines. Some showed the blows of previous abuse. Before them spoke the incendiary ones: "Here, there can’t be other word than our word. The voice of the fire owners. Ours is the only genuine miaow".

They will find
Neither white flowers
Nor traces
The bench that you used as a bed until yesterday
The voice you used as emigrant compass
Will be today, along with your body, fuel to the flames
But you will become the bush that burns
But is never consumed
You will be eternally on fire
As long as the word in the mouth of your people remains alive


jkmugartza

GARRAREN ETA KARROIAREN MARGOAK

AMAIA ITURBIDE

Azalaren mintzoa
Euskaldunon Egunkaria, 1995-05-28
http://www.susa-literatura.com/kritikak/egunkaria/krit0262.htm

"Garraren eta karroiaren margoak"
Juan Karlos Lopez-Mugartza
Euskaltzaindia-BBK, 1994

Esku artean dudan poemarioa, "Garraren eta karroiaren margoak" (Euskaltzaindia-BBK, 1994) izenekoa, Juan Karlos Lopez-Mugartzarena da, azala eta irudiak Iñaki Billelabeitiarenak direlarik. Felipe Arrese y Beitia Saria irabazi zuen 1993an.

Bost ataletan tajutua, munduaren sorreraz eta ondoko egutura-moldaketa historikoaz dihardu, honako mezu hau igorriz: historia herri xeheak egina da, esklabu eta galtzaileek, eta ez jauntxo eta ugazabek. Intrahistoria dakarkigu, hizkera indartsu eta estratoz estrato mailakatu baten bidez. Adierazpen bortitzerako joeraren abiapuntua izenburuan bertan dago, non historia dinamizatzeko garra eta karroia aukeratzen dituen, bi zirrara kontrajarri, bi irudi ernari eta, bidenabar, mingarri. Une oro ispiluaren bi aldeak isladatuko zaizkigu, aratza eta zikinarena, gozamena eta oinazearena, poza eta beldurrarena... izekiz eta motelduz.

60ko hamarkadan, poesia soziala pil-pilean zegoenean, bidegabekeriaren kontra zuzentasuna mahukutsik aldarrikatu ohi zen. Garaiak aldatu dira eta moduak ere bai; baina nahiz eta mundua aurrerantz doan, injustiziak hor dirau. Lopez-Mugartza horren jakitun izanik "Hil iharrausia...-n" lerro gazte eta iraultzaileok idatziko dizkigu: "arrosaren gorria arantzen doluminarekin elkartu duenak / aro berri eta askeak sor ditzan arteraino" (44. or.). Baina mahukutsik oldartu beharrean, koloreen sinbologipean arropaturik agertuko da, margoak izango ditu isilpeko lagunak kolore-mugen arauera banatutako liburu bildu honetan zehar. Eta hizkera lau eta erraza erabili beharrean, hitz dialektalak eta gutxi ezagutuak hartuko ditu, begi-bistakoa laket ez, eta ilunabar ezkutuen altxorren bila.

"Horiaren herria..." basamortua da, eta delako hori hau Bernardo Atxagaren "Etiopia-ko" beilegitik ez dabil urrun. Gizakia ez da agertuko huts hutsean, baizik eta jantzien eta koloreen espetxeratze leun-eztizkoen barruan. Azokaren koloreak dira bizitzaren sinbolo, beroaren eta hotzaren arteko dialektika, ongia-argiaren eta gaiztakeria-iluntasunaren artekoa. Albert Camus, gizon matxinatua, mintzatuko da.

"Urdinaren argia...-n" antzinaterako bidaia egiten da, non kobazulo, sorgin, akelarre, saguzar, sagar edo zuhaitz debekatuaren irudiekin topo egin dezakegun "buztinarekin bat egin arte" (35 orr.). Gizateriaren bakardadea eta karroiaren latza azpimarragarriak dira eta bitarte txuria mututasunaren bisaia dugu.

Aurreko koloreetan gaindi erromesaldia egin ondoren, "Orlegiaren hazia...-ra" iritsiko gara. Liburu horiarekin hasi zen, basamortuarekin, eta bukatu da orlegiarekin, lorategiarekin, edo beste hitz bat erabiliz, itxaropenarekin "ezbizia, betirako, bizitzarekin kateatu dela onartzen dut" (58 orr.) baieztatzen baitigu Lopez-Mugartzak.

Koloreen sinbologia maskaratu hau tonu kadentziatsuz adierazia adiskide dut.

Euskaldunon Egunkaria, 1995-05-28

HATSAREN POESIA 2007

LILI LOREAREN SUZKO ARROSARIOA

Marfil dorrea
Bular beroa
Lilitxo emagaldua
Gizonen zoragarri
Urkin hezearen hileko egotzia
Izar aldeko distir arrotza
Verenda mulieris emankorra
Neurrigabe
Aiene ixila
Txuzko ezpain miazkatzaileak
Itzalpe goxoa
Gerizpe saindu maitagarri
Emakumearen ebakia
Izter bero sutan jarria
Erabat urtua
Azerikume
Hazi berezia
Odoleztatua
Mingain hezea
Hego haize andrekari
Kraskarazia
Xurgatua
Baretzen hasia

Zuhaitz osto aldakorrek eraginda banengo bezala
Zure eguzki izpi ttipinoen argitan oraino erabat zorionak hilda ez
Baina hurbil, gailurrera bidean bainaiz zure zauri gorriaren kariaz

LURPETIK ATERATAKO GORPUEN OMENEZ

Baina, zer iragan zen
edo iragaiten ari zen une haietan
Soltxaga Komandante Jaunaren arima beti itxi bezain hotzean?
Marino Ayerra

Zapata beltzaren zolak zauritu zuen
Lur aske emankor gozo honen
Karmin
Lore gorria

Lertxundi handietako hilobian ehortzia
Zuhaitz sustraia izan zena enbor bilakatu zen
Eta hitzezko mailu batez
Gure ate lokartuan jo zuen
Oroimena ez galtzeko eskatzen

Inora joango ez direnen arimekin
Ez da urtzen ahal
Urak eraman eta
Itsas hondarrean
Beste mila harea ale ezezagunekin
Batera nahastea
Eta galtzea
Ez da zilegi

BERANDU ARGITUTAKO EGIEN KOLORE ARREA

Egunsentiko eguzkiak
Eta ihintzaren tanta hezeek gordetako txingar gorien beroan
Gau haize beltza iragana zelarik
Labanaren ahoa erabili eta urrats saltzaileak eman zituzten
Azpisuge amorratuek

Historia liburuetan idatziko zenaren beldur
Beren arrazoiak agertzeko
Atzoko aterpe emaileekin
Hizketan egin nahi izan zuten izkutuan
Patxada handiz eta ez harrokeriaz
Atzoko aterpe emaileen
Giza borrero izanik

EGIA, GEZURRA, IRUZURRA

Galli Bascos seu Biscainos, Hispani Vascongados appelant (ii sunt propre Vascones) Cantabri latine dicerentur, eorumque lingua quae his Vascuence; illis Basca aut Biscaina est.
A. Oihenart

Eta bertze anitz lekhutan (Nafarroako armarriaren katearenak)
Anitz hauts fitsetan (kate bereko mailak baikara)
Anitz puntu ttipietan (lau haizeetara haizatuak)
Honaino Axularrek irakatsitakoa (ezjakin anitzek ez dakitena)

Esaiezue orobat, ozenki (ahopeka ez baitigute kontuan hartzen)
Aberri guztiei, engainatu orori (egia, egia eta beti egia, adiskideak)
Etxeparek irakatsitako poema (ortzadarraren ikuspegi anitzekin)
Bertzeek orok usteko balute (edo baten batek aski, hark bezala)
Oraindik ere, ezin eskriba zaiteiela (edo ezin fisikaz mintza)
Jakin dezan, jauntxo jaun ergelak (euskararen etsai mantxarik gabea)
Garai berriak datozela (harentzat itzal lodi beltz erasotzaileak)
Eguzki gora dagoela (ez dela hiletarik egonen euskararen etxean)